پس از انجامش دچار عسر و حرج نشود ، كه استطاعت و توانايى در حدود توان است و نه در صورتى كه موجب عسر و يا حرج گردد ، بنابراين اگر اكنون فقط توانايى عمره‌ى مفرده را دارد و نه حج را ، تنها عمره مفرده بر او واجب است و هرگاه توانايى حج را نيز يافت اگر تكليفش حج تمتع است بايستى عمره و حج را با هم انجام دهد و اگر تكليفش يكى از دو حج ديگر است - كه از عمره‌اش مىتواند جدا باشد - چون عمره‌اش را در گذشته انجام داده اكنون فقط حج بر او واجب است . مسأله‌ى 492 - اگر انجام فريضه‌ى حج باعث ترك فريضه‌اى ديگر يا انجام كارى حرام گردد ، اگر اهميت آن فريضه يا ترك آن حرام از اهميت فريضه‌ى حج بالاتر باشد نه تنها حج يا عمره واجب نخواهد بود بلكه حرام نيز هست ، و اگر اهميت حج يا عمره بيشتر است حج و عمره واجب خواهد بود ، و اگر در اهميت برابرند مكلف مخير است ميان انجام حج و مراعات فعل واجب و يا ترك حرامى كه با انجام حج مغايرت دارد . مسأله‌ى 493 - اگر به‌وسيله‌اى محترم كه بر خلاف احترام مؤمن نيست بتواند حج يا عمره‌ى واجبش را انجام دهد مستطيع است و تركش حرام . مثلًا اگر براى گروه حج راهنماى روحانى و يا كارمندى ديگر و يا مترجم و مانند اين‌ها مىخواهند و يكى از اين كارها در امكان شما است و يا مىتوانيد بدون عسر و حرج امكان يكى از اين‌ها را به‌دست آوريد و بر خلاف احترام واقعى - و نه خيالى - شما نيست ، شما واجب‌الحج مىباشيد « 1 » ، و به‌عكس اگر خود شما همه‌گونه امكان شخصى براى انجام فريضه‌ى حج يا عمره را داريد ولى براى گرفتن جواز سفر و يا هر مقدمه‌اى ديگر بايستى خود را به‌خوارى و ذلت بيفكنيد نه تنها حج بر شما واجب نخواهد بود بلكه احياناً حرام نيز هست . و بالاخره « مَنِ اسْتَطاعَ إلَيْهِ سَبيلًا » همه‌گونه توانايىهاى عقلى ، شرعى ، عرفى ، مالى ، حالى ، و . . . را دربر دارد چنان‌كه در رساله‌ى حج به‌طور مفصل آورده‌ايم .

--> ( 1 ) - مرحوم آقاى خمينى و آقاى ميلانى و آقاى منتظرى قبول اين حج را براى كسى كه خودش مستطيع نيست واجب مىدانند